قفسه ی کتاب مدرسه داستان نویسی حیرت. (3) معرفی رمان “اگر شبی از شب های زمستان مسافری ” اثر ایتالو کالوینو

قفسه ی کتاب مدرسه داستان نویسی حیرت. (3)

معرفی رمان “اگر شبی از شب های زمستان مسافری ” اثر ایتالو کالوینو

مریم ایزدی

این کتاب جزو سیر مطالعاتی مدرسه (بخش اول) و در قسمت رمان غیر ایرانی توصیه شده است.

کتاب شبی از شب های زمستان مسافری نوشته ی ایتالو کالوینو است که برنده ی جایزه ی فل رینلی شد.
این کتاب رمانی است که در واقع ده داستان نیمه کاره است. رولان بارت ان را یک رمان پست مدرن می داند که درون مایه ی کلاسیک هم البته در ان دیده می شود. مثلا همان شیوه ی “داستان در داستان” که در داستان های “هزار و یک شب” وجود دارد و در چند جای کتاب هم به داستان های هزار و یک شب اشاره می کند.
ویژگی اصلی این کتاب تاکید بیشتر بر خواندن است و به نظر می رسد که در این اثر کالوینو خواندن را به نوشتن ترجیح داده است.

معرفی کوتاه ایتالو کالوینو:

ایتالو کالوینو (Italo Calvino) (زاده ۱۵ اکتبر ۱۹۲۳ – درگذشته ۱۹ سپتامبر ۱۹۸۵) نویسندة رمان و داستان کوتاه ایتالیایی است. وی سبک ادبی خاص خود را داشت که می‌توان آن را سورئال یا پست‌مدرن توصیف کرد. سه‌گانه «نیاکان ما» (شامل شوالیه ناموجود، ویکنت شقه‌شده و بارون درخت‌نشین) و مجموعه داستان‌های کوتاه شهرهای نامرئی و شش یادداشت برای هزارة بعدی ازتحسین‌شده‌ترین آثار او هستند. وی را یکی از مهم‌ترین نویسندگان ایتالیایی قرن بیستم می‌دانند.

خلاصة داستان اگر شبی ازشب‏های زمستانی مسافری:

کتاب« شبی از شبهای زمستان مسافری» شامل دوازده فصل و ده داستان نیمه تمام است.در دوازده بخش  این کتاب خوانندهء کتاب از دیدگاه دوم شخص با خواننده مردی آشنا می شود که در حال خوانش کتاب « اگر شبی از شبهای زمستان مسافری» نوشتهء ایتالو کالوینو است. مرد بعد از اتمام فصل اول متوجه می‏شود که تا انتهای کتاب فصل خوانده شده به کرات تکرار شده است. مرد کتاب را پیش کتاب فروش برده و در آنجا با خوانندهء زن و مشکل مشترکشان روبه رو می‏شود.. این دو در پی کنکاش‏ها  در می یابند ،کتابی را که خوانده اند نوشتهء کالوینو نیست. آنان که علاقه‏مند به ماجرای کتاب شده‏اند، تصمیم می‏گیرند ادامه کتاب را یافته و آن را بخوانند. این هدف مشترک باعث الفت و دوستی بین دو فرد می‏شود تا جایی که مرد با خواهر دیگر زن آشنا شده و به دانشگاه زن دعوت می‏شود .مرد در پی شرکت در نشست دانشگاهی و آشنایی با اساتیدی که عقاید متضادی نسبت به هم دارند؛ نه تنها متوجه سرقت‏های ادبی بیشمار می‏شود بلکه با انواع خواننده‏های حرفه‏ای و غیر حرفه‏ای نیز برخورد می‏کند. او که برای یافتن این بهم ریختگی‏ها به سازمان انتشاراتی مراجعه کرده، متاسفانه آنجا را بسیار بهم ریخته تر از هر مکان دیگری می‏یابد. مرد در مسیر یافتن شخصیتی به نام « هرمس مارانا» که تنها به خاطر توجه و جلب اعتماد زن، دست به سرقت های بیشمار ادبی از نوشته‏های نویسنده‏ای چون« سیلاس فلانری»زده است؛ با خوانش داستان‏های نیمه‏ تمام و تو در تویی شاخه‏های ادبیات درگیر و همراه می‏شود. مرد در حین سفر مشغول خواندن داستان دیگری است که توسط گروهی دستگیر شده و از آنجا به استیپ‏های شمالی برده می‏شود. مرد با پذیرش پیشنهاد پلیس مبنی بر خواندن دست نویس‏ها و همکاری با آنان آزاد می‏شود. او که قصد دارد به نوعی جلو سرقت‏های ادبی را بگیرد وارد کتابخانه‏ای می‏شود و در آنجا با صحبت با کتابخوان‏های متعدد بر سر شیوه نوشتار و انواع پایان بندی متون به این نتیجه می‏رسد که باید به زن پیشنهاد ازدواج دهد. صحنهء انتهای کتاب اختصاص دارد به بعد ازدواج مرد، زمانی که دارد بخشی از کتاب « شبی از شبهای زمستان مسافری..» اثر کالوینو را می‏خواند.

طرح کلی داستان:

شروع داستان‌ها نیز جالب و متفاوت است. و به این شکل نویسنده در همان اول کتاب شروع به صحبت با خواننده‌اش می‌کند. داستان اول، ماجرای مسافری است که در یک شب زمستانی به یک ایستگاه قطار می‌رسد و در آنجا منتظر کسی است که آن شخص نمی‌آید.

آغاز این داستان زیباست و فضاسازی متفاوتی دارد. «لکوموتیوی سوت می‌کشد، بخار پیستون قطار شروع داستان فصل اول کتاب را می‌پوشاند.» این داستان یک فصل ادامه پیدا می‌کند و بعد نصفه رها می‌شود. در ادامه خواننده، (شخصیت اصلی رمان) متوجه می‌شود که داستانی که در فصل دوم کتاب شروع کرده، داستانی دیگر است. با عصبانیت به به کتابفروشی می‌رود و اعتراض می‌کند که کتابی ناقص را به او فروخته‌اند. کتابفروش عذرخواهی می‌کند و می‌گوید بله درست است، و این اشتباه از ناشر کتاب است که خودش موضوع را به ما هم اطلاع داده است.  کتابفروش به خواننده می‌گوید فعلا این کتاب را نداریم. چند وقت دیگر کتاب «اگر شبی از شبهای زمستان مسافری را» می‌آوریم. وقتی خواننده سراغ داستان بعدی کتاب را می‌گیرد و می‌گوید آن داستان مال کدام کتاب است؟

کتاب فروش کتابی را معرفی می‌کند و اسم و نویسنده کتاب را می‌گوید. خواننده کتاب را می‌خرد و به خانه می‌آید. وقتی شروع به خواندن می‌کند در کمال ناباوری متوجه می‌شود که کتاب اشتباه است. و باز داستان این کتاب هم نیمه کاره رها می‌شود و این اتفاق در هر ده داستان کتاب، همینطور تکرار می‌شود.  داستان یازدهمی که در کنار همه این داستان‌ها به پیش می‌رود، داستان خود خواننده است که در جریان خوانش این‌ داستان‌های نیمه‌کاره و بازگرداندن آن به کتابفروش با زنی آشنا می‌شود که او نیز مثل مرد به دنبال داستان واقعی کتاب‌هاست.

 به نظر من این کتاب، نمادی از زندگی واقعی ما انسانها است، با تمامِ سردرگمی‌ها، کنش‌ها و ناگزیری‌های آن و نیز داستانی است، درباره کتابخوانی و درباره کتاب. خواننده کتاب به نوعی درگیر داستان می‌شود و سرانجام خودشنیز جزئی از آن می‌شود.

خواننده برای نویسنده اهمیت پیدا می‌کند. مثلا اینکه او به چه طریقی یک کتاب را می‌خواند. یا اینکه چه حسی از خواندن کتاب دارد.

از لحظه ای که شروع به خواندن کتاب می‌کنیم، می‌افتیم توی دامی که کالوینو با مهارت برایمان پهن کرده است. غرق می‌شویم در دنیای مبهمی که هر چه پیش می‌رود، پیچیده‌تر می‌شود؛‌ از داستانی به داستانی دیگر و از یک کتابفروشی به کتابفروشی دیگر.  خواننده (شخصیت اصلی رمان) حتا به چاپخانه‌ها و ناشرها هم سر می‌زند. ولی هر بار دست خالی‌تر و سردرگم‌تر از بار قبل برمی‌گردد.

در فصل پایانی کتاب مرد و زن خواننده (شخصیت‌های اصلی داستان)  شب هنگام روی تخت خواب مشغول خواندنِ کتاب هستند و مرد می‌گوید: «دارم کتاب «اگر شبی از شبهای زمستان مسافری» از ایتالو کالوینو را تمام می‌کنم.»

ایتالو کالوینو در “اگر شبی از شب‏های زمستانی مسافری”:

«اگر شبی از شب‌های زمستان مسافری»، به تعبیر ایتالو کالوینو، نویسنده‌ی آن، کتابی است که از اشتیاق خواندن زاده شده است.  ایتالو کالوینو می‌گوید: «من با اندیشیدن به کتاب‌هایی که دلم می‌خواست بخوانم شروع به نوشتن کردم و با خودم گفتم : بهترین وسیله‌ی داشتن چنین کتاب‌هایی، این است که خود آدم، آنها را بنویسد، نه یکی، بلکه ده تا، یکی به دنبال دیگری و همه در یک کتاب.»

کالوینو نویسنده‌ای مبدع و نوآور است. خلاقیت او در قصه‌نویسی از موضوع داستان تا طرح و چگونگی پرداخت آن اعجاب‌آور است.

شروع فوق‌العاده کتاب (اگر شبی از شب‌های زمستان مسافری) گویای تسلط و توانایی او بر شیوه‌های داستان‌گویی مدرن است: «تو داری شروع به خواندن داستانِ جدید ایتالو کالوینو می‌کنی، آرام بگیر، حواست را جمع کن و …»

از میان نویسندگان پست مدرنیسم، ایتالو کالوینو چهره برجسته این سبک به شمار می‏آید. او که خالق آثاری چون« بارون‏درخت نشین»، « شوالیه ناموجود» و … است، در رمان جدیدش آنچنان هوشمندانه شیوه روایت را به بازی ‏می‏گیرد که خواننده از همان سطر‏های آغازین متوجه دگرگونی عظیم روایتی می‏شود.

دلایل اهمیت و ارزش این رمان:

کتاب در حقیقت ستایشی است برای کتاب خواندن، برای لذت کتاب خوانی و شاید اشاره به این موضوع که خواندن کتاب دنیایی فراتر از نوشتن کتاب و بسیار زیباتر است . کتابی که به ما از لذت خواندن و نحوه درست خوانی می گوید ،از لذت در کنار هم بودن انسان های کتاب خوان و از خوشی بی وصف کتاب خوانی فقط برای کسب لذت کتاب خوانی .

هر یک از این داستان‌ها چند صفحه ادامه پیدا می‌کند و بعد نیمه رها می‌شود، ولی این خاصیت نوعی فرم بدیع به داستان بخشیده‌ است و به عبارتی داستان را ساخته است؛ روایتی در روایتی دیگر خلق شده و همه در یک روایت اصلی قرار گرفته است. داستانها در ژانر‌های مختلفی نوشته شده‌اند؛ عاشقانه، پلیسی، درام و غیره.

می‌توان‌ گفت‌: «اگر شبی‌…» دستاورد نویسنده‌یی‌ پرتكاپو در گذر درونی‌ شده‌ از مدرنیزم‌ به‌ پسامدرنیزم‌ است‌.

با پشت‌ سر گذاشتن‌ هر پیچ‌ و خم‌ از هزار چم‌ دنیای‌ داستانی‌ كالوینو و بنا به‌ ظرفیت‌ ذهن‌ و میزان‌ تدقیق‌ و تمركزمان‌، مفاهیمی‌ گاه‌ ساده‌ اما پنهان‌ و گاه‌ بغرنج‌ و موحش‌ را در می‌یابیم‌. در این‌ پویش‌ با آمیزه‌یی‌ از شوق‌ و تشویش‌ و احساس‌ لرزانی‌ از دریغ‌، راز عشق‌ و زندگی‌ و مرگ‌ و حیات‌ پوشیده‌ ماورای‌ حجاب‌های‌ جهانی‌ معنا باخته‌ را می‌جوییم‌. داستان‌های‌ متنوع‌ و به‌ هم‌ پیوسته‌ رمان‌، همه‌ درست‌ در بزنگاه‌ ناتمام‌ می‌ماند. آیا این‌ ناتمامی‌، استعاره‌ ابهام‌ و ناتمامی‌ رمزآمیز و مشحون‌ از دلهره‌ زندگی‌ بشری‌ نیست‌؟

نظرات